Prikkels, overprikkeling en slapen bij kinderen

Prikkels: we horen er veel over rondom slapen.“Mijn kind is overprikkeld” of “Mijn kind is ’s avonds nog veel op zoek naar prikkels.”Ook vermoeidheid en oververmoeidheid hebben veel invloed op hoe kinderen prikkels verwerken.Maar wat zijn prikkels nu eigenlijk? Zijn ze echt zo slecht? En kun je ontprikkelen voor het slapengaan?

Wat zijn prikkels?

We hebben prikkels nodig. Door prikkels staan we in verbinding met de buitenwereld. Ze zorgen ervoor dat we reageren op wat er om ons heen gebeurt en dat beschermt ons.Wanneer we rook ruiken, weten we dat er mogelijk brand is. Als melk zuur ruikt, drinken we deze liever niet. Prikkels helpen ons dus om veilig te functioneren.

Prikkels en de zintuigen

Prikkels komen binnen via onze zintuigen: ruiken, proeven, zien, horen en voelen. Bij baby’s is het reukzintuig het best ontwikkeld. Pasgeboren baby’s kruipen instinctief naar de borst omdat ze die herkennen aan de geur. Ze kunnen zelfs feilloos de moedermelk van hun eigen moeder onderscheiden.

Andere zintuigen ontwikkelen zich in een verschillend tempo. Het zicht van een baby is bijvoorbeeld pas rond 8 maanden te vergelijken met dat van volwassenen. Ook horen baby’s in het begin gedempt, omdat er nog vocht in de oortjes zit. Daarom reageren ze sterker op hoge tonen. Dat is ook de reden dat muziekmobielen vaak hoge klanken hebben en wij automatisch met een hogere stem tegen baby’s praten.

Het prikkelfilter: waarom het ene kind sneller overprikkeld is dan het andere

Elke seconde komen er miljoenen prikkels binnen. Gelukkig heeft ons lichaam een filter, zodat niet al deze prikkels ons bewust bereiken. Dit filter bepaalt welke prikkels worden doorgelaten en welke niet. Zo ruik je na een tijdje je eigen huis niet meer: je lichaam weet dat deze prikkel veilig is. Pas als iets “anders” ruikt, komt de prikkel weer binnen.

De dikte van dit filter verschilt per persoon.

• Een dun filter laat veel prikkels door → je bent daardoor sneller overprikkeld

• Een dik filter laat minder prikkels door → je bent daardoor minder gevoelig voor prikkels

Hierdoor kan het ene kind veel sneller overprikkeld raken dan het andere.

Actieve en passieve reacties op prikkels

Hoe kinderen reageren op prikkels verschilt ook:

Actieve reactie op prikkels

Kinderen met een dun filter kunnen actief reageren op overprikkeling. Zij proberen grip te krijgen op de prikkels door:

• drukker te worden

• zelf veel geluid te maken

• aanraking te vermijden

• zich terug te trekken

  
  

Passieve reactie op prikkels

Andere kinderen reageren juist passief. De prikkels stapelen zich op totdat het “emmertje” vol is. Dan kan een kleine gebeurtenis ineens leiden tot een grote boosheid of huilbui. Deze kinderen hebben hulp nodig van een volwassene om de hoeveelheid prikkels te verminderen. Deze kinderen zullen zich: 

• Zich terugtrekken

• Plotseling uit het “niets” boos worden 

• Opeens klaar zijn met een activiteit. 

  
  

Onderprikkeling wordt vaak verward met overprikkeling

Niet ieder druk kind is overprikkeld. Kinderen met een dik filter kunnen juist actief reageren op onderprikkeling. Zij zijn voortdurend op zoek naar prikkels: rennen, praten, bewegen en actie zoeken. Dit gedrag wordt vaak aangezien voor overprikkeling, terwijl deze kinderen juist meer prikkels nodig hebben in plaats van minder.

Daarom is stap één altijd: kijken naar je kind. Waar heeft jouw kind behoefte aan? Meer prikkels of juist minder?

Slapen en prikkels

Goed slapen speelt een cruciale rol bij prikkelverwerking. Wanneer een kind niet goed slaapt, wordt het prikkelfilter dunner. Hierdoor komen er meer prikkels binnen en raakt een kind sneller overprikkeld. Die overprikkeling zorgt er vervolgens weer voor dat inslapen en doorslapen lastiger wordt.

Zo ontstaat een vicieuze cirkel:slecht slapen → dunner prikkelfilter → meer prikkels → overprikkeling → nog slechter slapen.

Voldoende slaap, met een goede spreiding over de dag en het afronden van slaapcycli, helpt om het prikkelfilter optimaal te houden.

Kun je ontprikkelen voor het slapen?

Echt ontprikkelen, dus prikkels volledig weghalen, is niet mogelijk. Wat wel kan, is voorkomen dat een kind gedurende de dag te veel prikkels binnenkrijgt. Zo voorkom je dat je kind overprikkeld raakt en help je het lichaam om tot rust te komen richting het slapen.

Denk aan het emmertje. De druppels die er teveel in komen kan je er niet uithalen, maar je kan wel voorkomen dat ze in het emmertje komen. 

Het effect van schermen op prikkelverwerking

Schermen zoals tablets, telefoons en televisies geven veel en snelle prikkels: fel licht, bewegende beelden, geluiden en snelle overgangen. Voor het brein van een kind zijn dit intensieve prikkels die moeilijk te filteren zijn.

Lang of laat schermgebruik kan:

• het prikkelfilter overbelasten

• leiden tot snellere overprikkeling

• inslapen bemoeilijken

• de kwaliteit van slaap verminderen

Vooral in de avond houden schermen het brein actief, terwijl het lichaam juist moet voorbereiden op slapen. Beperkt schermgebruik, en zeker geen schermen vlak voor bedtijd en liever helemaal niet na het avondeten, helpt kinderen om beter af te schakelen. Ook houden beeldschermen het hele brein in beslag (daarom zitten ze het soms heel stil en rustig achter, hun hele brein is bezig met het filmpje en kan niks daarbij hebben). Kinderen voelen zich dus ook niet moe tijdens het kijken van beeldschermen.  

4 tips om kinderen minder prikkels te laten ervaren

1. Zorg voor rustmomenten over de dag

Plan momenten zonder prikkels, zoals rustig spelen, lezen of gewoon even niets doen. Zo komen er minder prikkels binnen. 

2. Beperk schermgebruik, vooral in de avond

Kies liever voor rustige activiteiten in het laatste uur voor het slapen. Dit helpt het lichaam om te ontspannen en voorkomt overprikkeling. Zoekt jouw kind juist hele specifieke prikkels? Biedt die dan nog even aan. Denk aan stoeien, ronddraaien, springen of dansen. Geen probleem! 

3. Kijk naar de behoeften van jouw kind

Is je kind overprikkeld of juist onderprikkeld? Stem de hoeveelheid prikkels af op wat jouw kind nodig heeft, niet op wat “hoort”.

4. Bouw voorspelbaarheid in door middel van vaste routines en gewoontes. 

Is elke dag weer anders? Dat zorgt voor veel extra prikkels. Als je zorgt voor voorspelbaarheid doordat elke dat zijn vaste routines en gewoontes kent, zorgt dit ervoor dat je kindje rustiger is en gemakkelijker in slaap kan vallen. 

Een goede prikkelverwerking en voldoende slaap gaan hand in hand. Door overdag bewust om te gaan met prikkels en ’s avonds te zorgen voor rust, voorspelbaarheid en ontspanning, help je het lijf van je kind zich voor te bereiden op de nacht. Ontprikkelen betekent daarbij niet dat prikkels volledig verdwijnen, maar dat je je kind ondersteunt om prikkels beter te verwerken en niet overprikkeld naar bed te gaan.

Wij hebben verschillende producten ontwikkeld die ouders hierbij kunnen ondersteunen. Zo helpt de wakkertijdenhulpgids je om het slaapritme van je kind beter af te stemmen op zijn of haar behoeften. Door wakkertijden te respecteren, voorkom je oververmoeidheid en help je het prikkelfilter van je kind stevig te houden.

Daarnaast kunnen de bedtijdritueelkaartjes helpen bij het creëren van een rustig en fijn bedtijdritueel. Door elke avond dezelfde stappen te volgen, bouw je de dag geleidelijk af. De voorspelbaarheid van dit ritueel geeft rust, verlaagt de hoeveelheid prikkels en bereidt het lichaam stap voor stap voor op het slapen.

Met de juiste ondersteuning, een passend ritme en aandacht voor prikkels leg je een sterke basis voor betere nachten – voor je kind én voor jezelf.

Heb je vragen, stuur ons gerust een e-mail naar info@bureauvanslaap.nl